Odpowiedzialność członka zarządu spółki – podstawy i ryzyka
Spółka z o.o. oddziela majątek wspólników od długów spółki, ale majątku członków zarządu nie zawsze. Kilka przepisów pozwala sięgnąć po ich prywatne pieniądze – za długi spółki, podatki i decyzje, które wyrządziły szkodę.
Opracowanie: redakcja Asevra · Aktualizacja:
Krótka odpowiedź
Członek zarządu spółki kapitałowej może odpowiadać osobiście wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem sprzecznym z prawem lub umową spółki (art. 293 i 483 Kodeksu spółek handlowych, KSH) oraz wobec wierzycieli spółki z o.o., gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna (art. 299 KSH). Odpowiada też za zaległości podatkowe i składkowe (art. 116 Ordynacji podatkowej) oraz za szkodę z niezłożenia wniosku o upadłość w terminie (art. 21 Prawa upadłościowego). Każdy z tych przepisów ma własne przesłanki i sposoby uwolnienia się od odpowiedzialności.
Odpowiedzialność wobec spółki
Członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz likwidator odpowiada wobec spółki z o.o. za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponosi winy (art. 293 § 1 KSH). Analogiczny przepis dla spółki akcyjnej odsyła do statutu (art. 483 § 1 KSH).
Ważnym elementem obrony jest tzw. zasada biznesowej oceny sytuacji. Członek organu nie narusza obowiązku staranności, jeżeli, postępując lojalnie wobec spółki, działa w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, w tym na podstawie informacji, analiz i opinii, które powinny być w danych okolicznościach uwzględnione (art. 293 § 3 i art. 483 § 3 KSH). Dokumentowanie podstaw decyzji ma więc znaczenie dowodowe.
Roszczenie spółki przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym spółka dowiedziała się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, a w każdym przypadku po dziesięciu latach od zdarzenia (art. 297 KSH). Jeżeli spółka nie wytoczy powództwa w terminie roku od ujawnienia czynu, pozew może wnieść każdy wspólnik (art. 295 § 1 KSH).
Odpowiedzialność za długi spółki z o.o.
Najczęściej dotkliwy przepis dotyczy wierzycieli. Jeżeli egzekucja przeciwko spółce z o.o. okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania (art. 299 § 1 KSH) – całym majątkiem osobistym.
Członek zarządu może się uwolnić od tej odpowiedzialności, jeżeli wykaże jedną z przesłanek z art. 299 § 2 KSH:
- we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo w tym samym czasie otwarto postępowanie restrukturyzacyjne lub zatwierdzono układ;
- niezgłoszenie wniosku o upadłość nastąpiło nie z jego winy;
- mimo niezgłoszenia wniosku wierzyciel nie poniósł szkody.
Ciężar dowodu spoczywa na członku zarządu. Kluczowe jest pojęcie „właściwego czasu”, które łączy się z momentem niewypłacalności spółki – opisanym niżej.
Szukasz ubezpieczenia dla firmy?
Wskaż rodzaj ubezpieczenia i podaj dane kontaktowe. Formularz wypełnisz w kilka minut.
Podatki i składki ZUS
Za zaległości podatkowe spółki z o.o., prostej spółki akcyjnej i spółki akcyjnej (także w organizacji) członkowie zarządu odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna (art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej). Członek zarządu uwalnia się, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o upadłość (lub otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ), że niezgłoszenie wniosku nastąpiło bez jego winy, albo jeżeli wskaże mienie spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości w znacznej części.
Odpowiedzialność obejmuje zaległości z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia funkcji (art. 116 § 2), i dotyczy również byłych członków zarządu (art. 116 § 4). Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych każe stosować art. 116 odpowiednio do należności z tytułu składek (art. 31) – podobne zasady dotyczą więc zaległości wobec ZUS.
Spóźniony wniosek o upadłość
Dłużnik jest obowiązany zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości nie później niż w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do jej ogłoszenia (art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego). W spółce obowiązek spoczywa na każdym, kto ma prawo prowadzić jej sprawy i reprezentować ją, samodzielnie lub łącznie z innymi (art. 21 ust. 2).
Podstawą jest niewypłacalność. Dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych, a domniemywa się to, gdy opóźnienie w ich wykonaniu przekracza trzy miesiące (art. 11 ust. 1–1a). Spółka jest niewypłacalna także wtedy, gdy jej zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku, a stan ten trwa ponad dwadzieścia cztery miesiące (art. 11 ust. 2).
Osoby zobowiązane odpowiadają za szkodę wyrządzoną niezłożeniem wniosku w terminie, chyba że nie ponoszą winy (art. 21 ust. 3). Przy dochodzeniu odszkodowania przez wierzyciela domniemywa się, że szkoda obejmuje wysokość jego niezaspokojonej wierzytelności (art. 21 ust. 3a). Niezależnie od odpowiedzialności majątkowej sąd może orzec zakaz prowadzenia działalności gospodarczej i pełnienia funkcji w spółkach na okres od roku do dziesięciu lat (art. 373 ust. 1).
Przegląd podstaw odpowiedzialności
| podstawa | wobec kogo | warunek | jak się uwolnić (w skrócie) |
|---|---|---|---|
| art. 293 / 483 KSH | spółka | szkoda z działania sprzecznego z prawem lub umową spółki | brak winy; działanie w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego |
| art. 299 KSH | wierzyciele sp. z o.o. | bezskuteczna egzekucja wobec spółki | wniosek o upadłość we właściwym czasie, brak winy, brak szkody |
| art. 116 Ordynacji | organ podatkowy, ZUS | bezskuteczna egzekucja zaległości | wniosek we właściwym czasie, brak winy, wskazanie mienia spółki |
| art. 21 Prawa upadłościowego | wierzyciele | niezłożenie wniosku w 30 dni | brak winy; otwarcie restrukturyzacji lub zatwierdzenie układu w terminie |
Obok odpowiedzialności cywilnej i podatkowej członkowie zarządu mogą ponosić odpowiedzialność karną (np. za działanie na szkodę spółki lub niezgłoszenie wniosku o upadłość) i administracyjną – przewidziane w przepisach szczególnych. Ich ocena w konkretnej sprawie należy do prawnika.
Jak firmy ograniczają to ryzyko
- Monitoring płynności – regularne sprawdzanie, czy spółka reguluje zobowiązania w terminach, i reakcja przy opóźnieniach zbliżających się do trzech miesięcy.
- Dokumentowanie decyzji – uchwały, analizy, opinie doradców; to podstawa obrony z art. 293 § 3 i 483 § 3 KSH.
- Podział kompetencji w zarządzie – nie zwalnia z odpowiedzialności solidarnej, ale porządkuje wiedzę o sytuacji spółki.
- Szybka konsultacja z prawnikiem przy pierwszych sygnałach niewypłacalności – termin 30 dni biegnie od wystąpienia podstawy, a nie od jej zauważenia.
- Ubezpieczenie D&O – ubezpieczenie odpowiedzialności członków organów zawierane zwykle przez spółkę na ich rachunek (umowa na cudzy rachunek, art. 808 § 1 KC), w którym ubezpieczony może żądać świadczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela, chyba że strony uzgodniły inaczej (art. 808 § 3 KC). Zakres i wyłączenia polisy D&O różnią się od zakresu i wyłączeń polisy OC samej spółki – więcej o ubezpieczeniu D&O i porównaniu D&O a OC firmy.
D&O ma zwykle trigger zgłoszenia roszczenia (claims made), więc przy odejściu z zarządu lub sprzedaży spółki znaczenie mają data retroaktywna w polisie OC i okres dodatkowy. Szkody finansowe wyrządzone spółce i jej wierzycielom to czyste straty finansowe, czyli straty niezwiązane ze szkodą osobową ani rzeczową.
Opis przepisów jest ogólny. Ocena odpowiedzialności w konkretnej sprawie wymaga analizy prawnika, a zakres ochrony ubezpieczeniowej ustala uprawniony dystrybutor ubezpieczeń (partner) po analizie potrzeb.
Czytaj dalej
Zobacz też
ArtykułDelikt i kontrakt
Kiedy firma odpowiada za szkodę z czynu niedozwolonego, a kiedy z umowy?
ArtykułSuma gwarancyjna
Suma gwarancyjna w OC to górna granica wypłat na jedno zdarzenie, w agregacie albo na oba sposoby.
ArtykułTrigger w OC
Trigger w ubezpieczeniu OC rozstrzyga, która polisa zapłaci – z okresu czynu, szkody czy zgłoszenia roszczenia.
ArtykułRetroakcja i okres dodatkowy
Jak data retroaktywna i okres dodatkowy (run-off) wyznaczają ochronę w polisie OC claims made?
Pytania
Najczęstsze pytania
Czy członek zarządu spółki z o.o. odpowiada za wszystkie długi spółki?
Nie automatycznie. Art. 299 KSH wymaga bezskutecznej egzekucji przeciwko spółce, a członek zarządu może się uwolnić, wykazując zgłoszenie wniosku o upadłość we właściwym czasie, brak winy w jego niezgłoszeniu albo brak szkody wierzyciela. To, za które zobowiązania odpowiada były członek zarządu, ocenia sąd w konkretnej sprawie.
Czy rezygnacja z funkcji zwalnia z odpowiedzialności za zaległości podatkowe?
Nie w zakresie zaległości z okresu pełnienia funkcji. Art. 116 Ordynacji podatkowej obejmuje zaległości z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia obowiązków członka zarządu, i stosuje się także do byłych członków zarządu (art. 116 § 4). Za zobowiązania, których termin płatności upłynął po rezygnacji, były członek zarządu na tej podstawie nie odpowiada.
Ile czasu ma zarząd na złożenie wniosku o upadłość?
Trzydzieści dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, czyli niewypłacalność (art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego). Domniemywa się ją, gdy opóźnienie w płaceniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące (art. 11 ust. 1a). Za szkodę z niezłożenia wniosku w terminie odpowiada każdy uprawniony do reprezentacji, chyba że nie ponosi winy (art. 21 ust. 3).